Feliks Dzierżyński - Pamiętnik więźnia

W cieniu X Pawilonu: Intymny portret rewolucjonisty

"Pamiętnik więźnia" to surowy, pozbawiony literackich ozdobników zapis walki o przetrwanie w murach carskiego więzienia. To intymny portret Feliksa Dzierżyńskiego, przyszłego architekta sowieckiego aparatu bezpieczeństwa, ukazujący go w momencie próby, gdy stawką jest nie tylko wolność, ale i człowieczeństwo. Spisywane w pośpiechu, często na skrawkach papieru, zapiski z okresu od 30 kwietnia 1908 do 8 sierpnia 1909 roku, oddają klaustrofobiczną atmosferę X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej. To tutaj, w celi śmierci, Dzierżyński zmaga się z głodem, chorobą i wszechobecną psychiczną torturą. Jednak "Pamiętnik..." to nie tylko kronika cierpienia. To przede wszystkim świadectwo niezłomnej woli i determinacji. Dzierżyński, skazany na "wieczną banicję", nie poddaje się. Wręcz przeciwnie, w obliczu represji hartuje się jego duch, a idea walki o wyzwolenie społeczne nabiera jeszcze większej mocy. Z kart pamiętnika wyłania się obraz człowieka o skomplikowanej osobowości: z jednej strony bezwzględnego rewolucjonisty, z drugiej – wrażliwego obserwatora rzeczywistości, targanego wątpliwościami i lękami. To właśnie ta dwubiegunowość czyni "Pamiętnik więźnia" lekturą tak frapującą i niejednoznaczną, skłaniającą do refleksji nad naturą władzy, poświęcenia i ceny, jaką przychodzi płacić za idee. Mimo że 21 sierpnia 1909 roku Dzierżyński opuszcza mury X Pawilonu, aby wyruszyć na zsyłkę na Syberię, to właśnie ten krótki, ale intensywny okres w jego życiu odcisnął piętno na jego dalszych losach. I choć zaledwie kilka miesięcy później udaje mu się po raz trzeci zbiec z zesłania, to cień X Pawilonu będzie mu towarzyszył już do końca. Feliks Dzierżyński - postać kontrowersyjna, budząca skrajne emocje, na zawsze zapisał się na kartach historii jako "Żelazny Feliks", twórca i pierwszy szef sowieckiej Czeka.