Stanisław Lem - Bezsenność

Bezsenność, czyli Lem w labiryncie ludzkiego umysłu

"Bezsenność" Stanisława Lema to nie jest zwykły zbiór opowiadań. To pięć precyzyjnie skonstruowanych pułapek intelektualnych, w których czytelnik gubi się niczym w labiryncie własnych myśli. Lem, mistrz science fiction, serwuje nam tu nie tyle futurystyczne wizje, co wnikliwą analizę kondycji człowieka, jego lęków i pragnień, ukrytych pod płaszczem gatunkowej zabawy. Otwierające zbiór "Ze wspomnień Ijona Tichego. Konkres futurologiczny" to ironiczna gra z konwencją. Tytułowy bohater, znany z innych utworów Lema, z sarkastycznym dystansem opisuje kongres futurologiczny, na którym naukowcy usiłują przewidzieć przyszłość. Lem z premedytacją obnaża tu miałkość ludzkich przewidywań, ukazując, jak łatwo dajemy się zwieść złudzeniom i własnym ambicjom. "Non serviam" to już prawdziwy majstersztyk filozoficznej refleksji. Profesor Corcoran, twórca sztucznej inteligencji, staje przed pytaniem o sens istnienia istot, które sam powołał do życia. Czy stworzone przez człowieka byty mają prawo do własnej woli i niezależności? Czy człowiek ma prawo decydować o losie istot obdarzonych świadomością? Lem nie daje łatwych odpowiedzi, zmuszając czytelnika do konfrontacji z niewygodnymi pytaniami o granice etyki i moralności. "Ananke" przenosi nas w mroczne rejony ludzkiego umysłu. Astronauta, uwięziony na obcej planecie, staje twarzą w twarz z własną samotnością i lękiem przed nieznanym. W obliczu kosmicznej pustki, pozbawiony złudzeń i nadziei, musi zmierzyć się z własną śmiertelnością. To opowiadanie to poruszający obraz ludzkiej kruchości i bezsilności wobec sił, których nie jest w stanie pojąć ani kontrolować. "Przekładaniec" to kolejna gra Lema z formą i konwencją. Bohater, poddawany serii eksperymentalnych operacji, traci poczucie własnej tożsamości. Kim jest człowiek, którego ciało stało się zlepkiem części? Gdzie leży granica między byciem sobą a byciem kimś innym? Lem zmusza nas do przemyślenia definicji człowieczeństwa w świecie, gdzie technologia zaczyna przekraczać granice dotychczas nie do pomyślenia. Zbiór zamyka "Kobyszczę", opowiadanie, które nie bez powodu bywa nazywane arcydziełem grozy psychologicznej. Bohater, dręczony koszmarami sennymi, stopniowo traci kontakt z rzeczywistością. Lem mistrzowsko buduje tu klaustrofobiczny klimat, wciągając czytelnika w wir szaleństwa i paranoi. "Bezsenność" to zbiór niepokojący, skłaniający do refleksji i stawiający więcej pytań niż odpowiedzi. To Lem w najwyższej formie, demaskujący nasze lęki i słabości, zmuszający do konfrontacji z niewygodnymi prawdami o nas samych i o świecie, w którym żyjemy.
Stanisław Lem to bez wątpienia jeden z najważniejszych pisarzy science fiction XX wieku, którego dzieła do dziś zachwycają erudycją, intelektualnym rozmachem i ponadczasową aktualnością.