Szymon Wróbel - Polska pozycja depresyjna: od Gombrowicza do Mrożka i z powrotem

"Polska pozycja depresyjna": Mrożek, Gombrowicz i nicość zabawy

W "Dziennikach" Sławomira Mrożka pojawia się zdanie: "Kiedy po raz pierwszy odszedłem od innych dzieci na podwórku, bo odczułem nicość zabawy – można powiedzieć, że ujawniła się moja stronniczość – ku śmierci". To zdanie staje się kluczem do zrozumienia "polskiej pozycji depresyjnej", fenomenu, który Szymon Wróbel analizuje w swojej książce "Polska pozycja depresyjna: od Gombrowicza do Mrożka i z powrotem". Wróbel pokazuje, jak Mrożek, odkrywając własną "nicość zabawy", a tym samym nicość pisania i "zabaw tekstualnych", dostrzega również Polskę jako "wieś", miejsce pozbawione sensu i możliwości prawdziwego życia. To poczucie "stronniczości ku śmierci", wynikające z przeświadczenia o życiu jako przestrzeni błędu, staje się centralnym punktem analizy. Wróbel sięga po psychoanalizę, by wyjaśnić genezę "pozycji depresyjnej". Melanii Klein uważa, że dziecko w okolicach czwartego miesiąca życia zaczyna postrzegać matkę jako całość. Początkowo rozdzielone "dobre" i "złe" obiekty stopniowo scalają się w jeden, a popędy "miłosne" i "wrogie" kierują się ku temu samemu obiektowi. Lęk depresyjny powstaje w wyniku fantazji o zniszczeniu i utracie matki spowodowanej własnym sadyzmem dziecka. Lęk ten jest przezwyciężany poprzez introjekcję matki, co daje poczucie bezpieczeństwa. Wróbel zadaje pytanie: dlaczego Mrożek nie jest w stanie pokonać "pozycji depresyjnej"? Odpowiedź leży w jego relacji z Witoldem Gombrowiczem, którego uważa za "władcę" pozycji autoironicznej. Mrożek, uwięziony w edypalnej rywalizacji z Gombrowiczem, czuje się "włóczęgą", pozbawionym pozycji i skazanym na "stronniczość ku śmierci". "Polska pozycja depresyjna" to analiza zjawiska "podmiotu martwego", które odnajdujemy w twórczości Mrożka. Pisząc z "pozycji depresyjnej", Mrożek ożywia "nicość zabawy" i staje się najbardziej wyrazistym przedstawicielem "polskiej sceny pisma", oddając ducha "teatru bycia nigdzie". Szymon Wróbel, autor książki, jest polskim krytykiem literackim i tłumaczem. Jego prace poświęcone są głównie literaturze polskiej XX wieku.